Η μέθοδος των τριών
Σ. Συγγραφέας: Σίσσυ Σιγιουλτζή-Ρουκά
Α. Αναγνώστρια: Ζωή Σαμαρά
Β. Βιβλίο: … στην υγειά μας!, Αθήνα, Εκδόσεις Αρχύτας, 2021, σελ. 201
Α. Ο Émile Chartier (1868-1951), καθηγητής φιλοσοφίας και χρονογράφος, γνωστός με το ψευδώνυμο Alain, απαντά στο essai, δοκίμιο-δοκιμή, του Montaigne, με το λογοτεχνικό είδος propos, λόγο, μια μορφή χρονογραφήματος, με γραφή που κυμαίνεται ανάμεσα στη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και τη δημοσιογραφία. Καθώς γράφει καθημερινά σε εφημερίδα, δεν χάνει την ευκαιρία να ζωγραφίζει κάθε μέρα ένα σύννεφο ή μια στάλα δροσιάς, να κρατά τον εαυτό του σταθερά στο παρόν[1].
Β. Το έργο …στην υγειά μας! αποτελείται από 42 ανεξάρτητα κείμενα με κοινό χαρακτηριστικό την παιγνιώδη διάθεση. Κάθε μία από τις 42 μικρές ιστορίες εκτυλίσσεται σε παρελθόντα χρόνο, της προ κορωνοϊού εποχής. Πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα σήμερα; […] Έχουμε άραγε αλλάξει; (13)
Α. Η Σίσσυ Σιγιουλτζή-Ρουκά, μέσα στο φιλοπαίγμον ύφος της, κρύβει τη δεινή ικανότητά της να ανακαλύπτει το ουσιώδες, τονίζει το πάθος της για τη γραφή που άδει την ομορφιά και τη χαρά της ύπαρξης. Δεν είναι τυχαίο που το βιβλίο αρχίζει με στίχους του Κωνσταντίνου Τσάτσου.
Β. Δε χρειάζονται πολλά.
Ένα παράθυρο
και λίγος ουρανός
και δυο κλωνάρια από ένα πεύκο,
από ένα σκίνο. (11)
Σ. Η ατμόσφαιρα που κάθε άνθρωπος δημιουργεί στη ζωή του είναι που κάνει τη διαφορά. Και είναι τόσο λίγα, φυσικά και πολύτιμα, αυτά που τη συνθέτουν, αρκεί να είναι ανοιχτή η χαραμάδα των αισθήσεων για να μπορεί κανείς να τα διακρίνει. Είναι γι’ αυτόν τον άνθρωπο που έγραφε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος: «Τα είχε όλα και όμως δεν ήταν ευτυχισμένος. Με το δίκιο του. Γιατί δεν ήξερε πως ήταν ευτυχισμένος. Και ουσία της ζωής δεν είναι να «είσαι», αλλά να ξέρεις ότι «είσαι».
Α. Κραυγές χαράς διανθίζουν τον πεζό λόγο της, για την επανάσταση των γυναικών τον αιώνα που πέρασε, μια γραφή γεμάτη ζωντάνια (69). Η συγγραφέας διεκδικεί τον ελεύθερο χρόνο που αναλογεί σε κάθε άνθρωπο. Και πάνω απ’ όλα θέλει ο καθένας μας να επιβραβεύσει τον εαυτό του με ένα βιβλίο. Ανάγνωση, διασκέδαση ως μια ενιαία λειτουργία, ορισμός της τελειότητας. Σώμα και πνεύμα συνεργάζονται. Η αναψυχή οδηγεί στη σκέψη και την ελευθερία της σκέψης αλλά και της ζωής. «Le superflu, chose si nécessaire» (το περιττό, κάτι τόσο αναγκαίο) μας θυμίζει ο Βολταίρος. Η ανάγνωση γονιμοποιεί το πνεύμα, η αναψυχή ελευθερώνει το πνεύμα και το σώμα, τα αναζωογονεί.
Β. Οι έννοιες «αναψυχή» και «ελεύθερος χρόνος» κυριαρχούν στον πολιτισμένο κόσμο και γίνονται απαραίτητο συστατικό του καλού και παραγωγικού τρόπου ζωής. (94)
Α. Και εκεί που διαβάζουμε ένα νέο βιβλίο και νιώθουμε πανευτυχείς που κατακτάμε τη γνώση και μαζί της τον κόσμο, καταφθάνει το Διαδίκτυο. Η παγκοσμιοποίηση ανοίγει στα κρυφά την πόρτα του σπιτιού μας και μπαίνει θριαμβευτικά, να βελτιώσει δήθεν τη ζωή μας. Ή μήπως να μας εξαφανίσει ως αυτόνομα όντα; Γιατί όσο γοητευτική ή σύνθετη και αν ακούγεται –να είσαι παντού και πουθενά–, υπονοεί το αντίθετο του ταξιδιού, άρα τον εγκλεισμό και όχι την ελευθερία. Στο βιβλίο της Σιγιουλτζή-Ρουκά, «γνωρίζω» έχει σχεδόν βιβλική έννοια, μια νέα μορφή της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Για μια στιγμή, ο τίτλος …στην υγειά μας ακούγεται ειρωνικός.
Αύγουστος 2021. Κλεισμένη στο σπίτι, λόγω καύσωνα αυτή τη φορά, με ένα μικροσκοπικό υπολογιστή που μεταφέρει γνώσεις χωρίς όρια, ακούω μια κραυγή τρόμου, και συνειδητοποιώ ότι είναι δική μου. Πώς γίνεται να μαθαίνω «τα πάντα για όλο τον κόσμο, δίχως να χρειάζεται» να φύγω από το σπίτι μου (85); Πού πήγε εκείνη η ιαχή θριάμβου: «Θέλω δράση, περιπέτεια, εμπειρίες, ανεξαρτησία!» (17) Η κραυγή μας χάνεται μέσα στο δωμάτιο με θεό τον Υπολογιστή. Τώρα έχουμε μια ζωή που, αν δεν προσέξουμε, μπορεί εύκολα να γίνει μονοδιάστατη. Τι απέγινε εκείνη η «νέα φιλοσοφία ζωής [που] αντιμάχεται τον διεφθαρμένο καπιταλισμό και την υλιστική κουλτούρα» (64); Η επανάσταση πνίγεται μέσα σε ένα λάπτοπ ή ένα κινητό τηλέφωνο.
Β. 2000, η χιλιετία της ραγδαίας παγκοσμιοποίησης! Και… μέσα σε μια ημέρα γίναμε όλοι πολίτες του κόσμου… Η ανάπτυξη του Διαδικτύου τίθεται στις υπηρεσίες της παγκοσμιοποίησης, καθιστώντας δυνατό για τους ανθρώπους να μαθαίνουν τα πάντα για όλο τον κόσμο, δίχως να χρειάζεται να φύγουν από το σπίτι τους. (85)
Σ. Εάν η λέξη «χρονογράφημα» μπορεί να έχει εφαρμογή στην εικαστική τέχνη –μέσα από τη θεωρία της διατεχνικότητας–, τότε ένας από του εκπροσώπους της θα μπορούσε να είναι ο αυτοδίδακτος ζωγράφος Νικίας Σκαπινάκης, γεννημένος στη Λισαβόνα, από Έλληνα πατέρα και Πορτογαλίδα μητέρα, από τους σημαντικότερους εικαστικούς καλλιτέχνες του δεύτερου μισού του 20ουαιώνα. Ο εκφραστικός πλούτος του Νικία Σκαπινάκη έδωσε ασυνήθιστα έργα στα οποία κυριαρχούν τα ζωηρά, καθαρά χρώματα, οι ανθρώπινες εκφραστικές μορφές, η παιγνιώδης μελαγχολία κι ένας διάλογος αντιθέσεων μεταξύ των εποχών. Η διαφορετικότητα και η εφευρετικότητα του καλλιτέχνη εκφράζονται μέσα από ζωγραφικούς πίνακες που μας ταξιδεύουν ανάμεσα στον μοντερνισμό, τη γραφιστική τέχνη, τη λαϊκή κουλτούρα, την τεχνική του κολάζ, μέχρι και το σύγχρονο γκράφιτι. Τα έργα του Νικία Σκαπινάκη, που επιλέχθηκαν να συνοδεύσουν, άλλοτε αλληγορικά και άλλοτε καυστικά, τα 42 κείμενα που συνθέτουν την ανθολόγηση χρονογραφημάτων με τίτλο …στην υγειά μας!, λειτουργούν ως ένα οπτικό μανιφέστο. Μέσα στη ροή των κειμένων και των μηνυμάτων που περνούν, η λυρική εικονογράφηση του διεθνούς φήμης καλλιτέχνη έχει τη δική της λογοτεχνία.
Α. «Μια εικόνα, χίλιες λέξεις, άπειρα συναισθήματα!» (35) Όχι όμως όταν γράφεις ή όταν μιλάς στο ραδιόφωνο. Τότε η λέξη, απογυμνωμένη από εξωτερικές εικόνες, γίνεται αυτοκράτειρα και μας προσκαλεί στην επικράτειά της. Η γλώσσα της Σιγιουλτζή είναι ελεύθερη, τολμηρή. Δεν σοκάρει, ωστόσο, γιατί κρατάμε όλοι από ένα ποτήρι κρασί και πίνουμε στην υγειά όλων μας, καθώς ο τίτλος του βιβλίου μάς ακολουθεί σε όλες τις σελίδες. Η μέθη ανατρέπει το σοκ, το καθιστά ανώδυνο. Ακόμη και οι τρεις τελείες στην αρχή του τίτλου τραβούν την προσοχή μας. Το βιβλίο προφανώς γράφεται την ίδια στιγμή που η διασκέδασή μας φτάνει στο κορύφωμά της. Εξάλλου, η συγγραφέας χρησιμοποιεί συχνά αποσιωπητικά, για να μας θυμίσει ότι βρισκόμαστε στα δίχτυα μιας απρόσμενης εξέλιξης, ενώ, αν μπορούσαμε να διανοηθούμε πού οδηγεί, θα σχίζαμε το δίχτυ και θα τρέχαμε προς τον ανοιχτό ορίζοντα. Γι’ αυτό γράφει με κέφι, με ζωντάνια, και μας προτρέπει να χαρούμε τη στιγμή, να μη βλέπουμε τη ζωή με μυωπικά μάτια.
Β. το San Francisco τελικά υπάρχει μέσα μας… (66)
(Υπό δημοσίευση στο λογοτεχνικό περιοδικό Θευθ. Οι δύο όψεις της γραφής, τεύχος 14, Δεκέμβριος 2021)
Ζωή Σαμαρά, Ομότιμη Καθηγήτρια Θεωρίας της Λογοτενίας και του Θεάτρου Α.Π.Θ.
[1]Βλ. Ζωή Σαμαρά, «Γραφή στην τέταρτη διάσταση», αφιέρωμα «Το χρονογράφημα», Διαβάζω293 (2-9-1992): 30.
ΕΔΩ ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΛΗΡΗ ΑΝΑΡΤΗΣΗ
